ارزش‌ها در تحلیل رفتار بالینی چیست؟

معرفی و خلاصه

مقدمه و طرح مسئله روان‌درمانی همواره آمیخته با چالش‌های اخلاقی، نظری و فنی در خصوص مرزها و اهداف بالینی است. با ظهور روان‌درمانی‌های رفتاری موج سوم، به ویژه درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)، مفهوم «ارزش‌ها» به عنوان یک راهنمای اساسی برای فرآیندهای بالینی و تصمیم‌گیری‌های درمانی اهمیت ویژه‌ای یافته است. با این وجود، ادبیات رفتاری همواره با نوعی عدم‌دقتِ مفهومی در خصوص واژه ارزش‌ها مواجه بوده است. نویسندگان این مقاله تلاش می‌کنند تا تعاریف موجود را به نقد بکشند و تعریفی در سطح مفاهیم پایه‌ای علم رفتار (low-level terms) ارائه دهند که هم برای پژوهش‌های تجربی و هم برای کارهای بالینی کارآمد باشد. تعریف سنتی رفتاری از ارزش‌ها (دیدگاه اسکینر) و چالش‌های آن بی. اف. اسکینر با نگاهی علمی، ارزش‌ها را به عنوان پاسخ‌های کلامی تبیین کرده و متغیرهای محیطی کنترل‌کننده آن‌ها را ارزیابی نمود. از دیدگاه او، «هر فهرستی از ارزش‌ها، اساساً فهرستی از تقویت‌کننده‌هاست». بنابراین پدیده‌های اخلاقی و ارزش‌ها بر اساس پیامدهای تقویت‌کننده مثبت تعریف می‌شوند. نقد نویسندگان: این تعریف بیش از حد گسترده است. وقتی همه رفتارهای تقویت‌شده مثبت را ارزش بنامیم، تفکیک ارزش‌ها از الگوهای رفتاری روزمره ناممکن می‌شود. برای مثال، متمایز کردن کارکردی پدیده‌ای مانند «ارزش‌گذاری قهوه» با ارزش عمیقی مثل «پدر مهربانی بودن» در این سیستم تعریف شدنی نیست. این عدم‌دقت مفهومی، قدرت پیش‌بینی و اثرگذاری درمانگر را کاهش می‌دهد. تحلیل و نقد دیدگاه بونو و فولت (Bonow & Follette) بونو و فولت (۲۰۰۹) برای حل ابهامات اسکینر، ارزش‌ها را به سه طبقه تقسیم کردند: ارزش‌گذاری (Valuing): الگوهای رفتاری تکرارشونده و باثبات مراجع (مثلاً رفتن منظم به باشگاه نشان‌دهنده ارزش ورزش است، حتی اگر فرد کلاماً بگوید ورزش را دوست ندارد). ارزش‌های کارکردی (Functional Values): پیامدهایی که این الگوها را حفظ می‌کنند (مانند دریافت تحسین اجتماعی در باشگاه). اظهارات ارزش (Statements of Values): گزاره‌های کلامی و قضاوت‌های فرد درباره رفتارهایش (مانند "ورزش کردن خوب است"). نقد نویسندگان: این مدل نیز رفتارهای ناشی از کنترل‌های آزارنده (مثلاً ترس از مجازات یا تاییدخواهی‌های ناشی از اضطراب) یا قوانین صلب کلامی را در طبقه ارزش‌ها قرار می‌دهد. همچنین این تعریف فاقد تفکیک واضح میان یک عادت روزمره ساده با یک جهت‌گیری عمیق در زندگی است. ۴. ارزش‌ها از منظر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و چالش‌های فنی آن در مدل ACT، ارزش‌ها به عنوان پیامدهای کلامی ساخته‌شده و انتخاب‌شده به طور آزادانه تعریف می‌شوند که برای یک الگوی جاری و پویا از فعالیت‌ها، تقویت‌کننده ایجاد می‌کنند. از این منظر، ارزش‌ها به عنوان قوانین کلامی کارکردی از نوع قوانین افزایشی (Augmentals) عمل می‌کنند که می‌توانند کارکرد محرک‌ها را تغییر دهند (مثلاً پرداخت بدهی که امری آزاردهنده است به دلیل پیوند با ارزش امانت‌داری، کارکردی تقویت‌کننده می‌یابد). نقد نویسندگان: نویسندگان تناقضاتی فنی را در این مدل بالینی ردیابی می‌کنند. اولاً، ارزش‌ها هم‌زمان هم به عنوان "پیامد کلامی" (Consequence) و هم به عنوان "قانون کلامی" (Rule/Augmental) معرفی می‌شوند، در حالی که این دو در علم رفتار دو پدیده مجزا هستند. ثانیاً، از آنجا که ارزش‌ها بر اساس تعریف خودِ ACT هرگز به عنوان یک رویداد منفرد قابل دستیابی و لمس مستقیم نیستند، تعریف آن‌ها به عنوان پیامد با اصول علمی همخوانی ندارد. ثالثاً، این تعاریف از اصطلاحات میان‌سطحی (middle-level terms) استفاده می‌کنند که پژوهش‌های تجربی آزمایشگاهی و تکرارپذیر را دشوار می‌سازد. تعریف پیشنهادی نویسندگان: ارزش‌ها به عنوان کیفیت‌های پایدار رفتار نویسندگان با هدف رفع تعارض‌های فوق، تعریف دقیق زیر را پیشنهاد می‌دهند: «ارزش‌ها، کیفیت‌های پایدار و همه‌جانبه‌ی رفتار هستند که توسط خود فرد در قالب قوانین افزایشی (Augmentals) توصیف می‌شوند و کارکرد تقویت مثبت را برای خودِ رفتار توصیف‌شده ایجاد می‌کنند.» این تعریف دارای چهار مؤلفه اساسی است: کیفیت رفتار (Quality of Behaving): ارزش‌ها مقصد یا خودِ عمل نیستند، بلکه چگونگی انجام عمل هستند (مانند قیدها و صفت‌ها؛ برای مثال مهربانانه یا منصفانه عمل کردن). پایداری (Stability): این کیفیت‌ها بر خلاف اهداف موقت، در طول زمان ثابت و نسبتاً پابرجا هستند. همه‌جانبه بودن (Comprehensiveness): حوزه وسیعی از اقدامات مراجع را در بافتارهای مختلف (کار، خانواده، روابط شخصی) هدایت می‌کنند. ایجاد کارکرد تقویت مثبت: توصیف این کیفیت‌ها در قالب قوانین افزایشی، کارکردِ انگیزشی ایجاد می‌کند؛ به طوری که انجامِ خودِ آن رفتار (به دلیل هماهنگی با کیفیت توصیف‌شده) ذاتاً برای فرد تقویت‌کننده و معنادار می‌شود. تفکیک بنیادین ارزش از توصیف ارزش یکی از نکات کلیدی مقاله این است که مراجع در درمان تشویق نمی‌شود که یک سری قواعد کلامی صرف (کلماتی که درباره ارزش‌هایمان می‌گوییم) را دنبال کند، بلکه ترغیب می‌شود تا یک "سبک و کیفیت رفتاری ملموس" را در عمل پیاده سازد. توصیف ارزش خودِ ارزش نیست، همان‌گونه که توصیف صندلی خودِ صندلی نیست. کاربردها و پیامدهای بالینی برای متخصصان تغییر معیار موفقیت درمان: موفقیت درمان دیگر به تحقق اهداف بیرونی خارج از کنترل مراجع وابسته نیست. برای مثال، مراجعی که در زندان است و به فرزندانش دسترسی فیزیکی ندارد، می‌تواند ارزش "پدر مهربان بودن" را از طریق کیفیت رفتارهای کنونی خود (مانند نوشتن مستمر نامه یا تلاش برای کاهش دوران محکومیت) فوراً در زمان حال تجربه کند. نقش پادکشت فرهنگی (Countercontrol): در تقابل با جامعه امروزی که مروج مصرف‌گرایی، ارضای فوری نیازها و فرار از رنج است، این رویکرد تمرکز درمان را به سمت این پرسش معطوف می‌کند که "در حین انجام این عمل، به چه انسانی تبدیل می‌شوی؟".