ارزش‌ها در تحلیل رفتار بالینی چیست؟

ارزش‌ها در تحلیل رفتار بالینی چیست؟

What are Values in Clinical Behavior Analysis?

T. A. S. Ferreira, A. S. Simões, A. R. Ferreira, B. O. S. Santos Perspectives on Behavior Science
DOI

معرفی و خلاصه

مقدمه و طرح مسئله روان‌درمانی همواره آمیخته با چالش‌های اخلاقی، نظری و فنی در خصوص مرزها و اهداف بالینی است. با ظهور روان‌درمانی‌های رفتاری موج سوم، به ویژه درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)، مفهوم «ارزش‌ها» به عنوان یک راهنمای اساسی برای فرآیندهای بالینی و تصمیم‌گیری‌های درمانی اهمیت ویژه‌ای یافته است. با این وجود، ادبیات رفتاری همواره با نوعی عدم‌دقتِ مفهومی در خصوص واژه ارزش‌ها مواجه بوده است. نویسندگان این مقاله تلاش می‌کنند تا تعاریف موجود را به نقد بکشند و تعریفی در سطح مفاهیم پایه‌ای علم رفتار (low-level terms) ارائه دهند که هم برای پژوهش‌های تجربی و هم برای کارهای بالینی کارآمد باشد. تعریف سنتی رفتاری از ارزش‌ها (دیدگاه اسکینر) و چالش‌های آن بی. اف. اسکینر با نگاهی علمی، ارزش‌ها را به عنوان پاسخ‌های کلامی تبیین کرده و متغیرهای محیطی کنترل‌کننده آن‌ها را ارزیابی نمود. از دیدگاه او، «هر فهرستی از ارزش‌ها، اساساً فهرستی از تقویت‌کننده‌هاست». بنابراین پدیده‌های اخلاقی و ارزش‌ها بر اساس پیامدهای تقویت‌کننده مثبت تعریف می‌شوند. نقد نویسندگان: این تعریف بیش از حد گسترده است. وقتی همه رفتارهای تقویت‌شده مثبت را ارزش بنامیم، تفکیک ارزش‌ها از الگوهای رفتاری روزمره ناممکن می‌شود. برای مثال، متمایز کردن کارکردی پدیده‌ای مانند «ارزش‌گذاری قهوه» با ارزش عمیقی مثل «پدر مهربانی بودن» در این سیستم تعریف شدنی نیست. این عدم‌دقت مفهومی، قدرت پیش‌بینی و اثرگذاری درمانگر را کاهش می‌دهد. تحلیل و نقد دیدگاه بونو و فولت (Bonow & Follette) بونو و فولت (۲۰۰۹) برای حل ابهامات اسکینر، ارزش‌ها را به سه طبقه تقسیم کردند: ارزش‌گذاری (Valuing): الگوهای رفتاری تکرارشونده و باثبات مراجع (مثلاً رفتن منظم به باشگاه نشان‌دهنده ارزش ورزش است، حتی اگر فرد کلاماً بگوید ورزش را دوست ندارد). ارزش‌های کارکردی (Functional Values): پیامدهایی که این الگوها را حفظ می‌کنند (مانند دریافت تحسین اجتماعی در باشگاه). اظهارات ارزش (Statements of Values): گزاره‌های کلامی و قضاوت‌های فرد درباره رفتارهایش (مانند "ورزش کردن خوب است"). نقد نویسندگان: این مدل نیز رفتارهای ناشی از کنترل‌های آزارنده (مثلاً ترس از مجازات یا تاییدخواهی‌های ناشی از اضطراب) یا قوانین صلب کلامی را در طبقه ارزش‌ها قرار می‌دهد. همچنین این تعریف فاقد تفکیک واضح میان یک عادت روزمره ساده با یک جهت‌گیری عمیق در زندگی است. ۴. ارزش‌ها از منظر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و چالش‌های فنی آن در مدل ACT، ارزش‌ها به عنوان پیامدهای کلامی ساخته‌شده و انتخاب‌شده به طور آزادانه تعریف می‌شوند که برای یک الگوی جاری و پویا از فعالیت‌ها، تقویت‌کننده ایجاد می‌کنند. از این منظر، ارزش‌ها به عنوان قوانین کلامی کارکردی از نوع قوانین افزایشی (Augmentals) عمل می‌کنند که می‌توانند کارکرد محرک‌ها را تغییر دهند (مثلاً پرداخت بدهی که امری آزاردهنده است به دلیل پیوند با ارزش امانت‌داری، کارکردی تقویت‌کننده می‌یابد). نقد نویسندگان: نویسندگان تناقضاتی فنی را در این مدل بالینی ردیابی می‌کنند. اولاً، ارزش‌ها هم‌زمان هم به عنوان "پیامد کلامی" (Consequence) و هم به عنوان "قانون کلامی" (Rule/Augmental) معرفی می‌شوند، در حالی که این دو در علم رفتار دو پدیده مجزا هستند. ثانیاً، از آنجا که ارزش‌ها بر اساس تعریف خودِ ACT هرگز به عنوان یک رویداد منفرد قابل دستیابی و لمس مستقیم نیستند، تعریف آن‌ها به عنوان پیامد با اصول علمی همخوانی ندارد. ثالثاً، این تعاریف از اصطلاحات میان‌سطحی (middle-level terms) استفاده می‌کنند که پژوهش‌های تجربی آزمایشگاهی و تکرارپذیر را دشوار می‌سازد. تعریف پیشنهادی نویسندگان: ارزش‌ها به عنوان کیفیت‌های پایدار رفتار نویسندگان با هدف رفع تعارض‌های فوق، تعریف دقیق زیر را پیشنهاد می‌دهند: «ارزش‌ها، کیفیت‌های پایدار و همه‌جانبه‌ی رفتار هستند که توسط خود فرد در قالب قوانین افزایشی (Augmentals) توصیف می‌شوند و کارکرد تقویت مثبت را برای خودِ رفتار توصیف‌شده ایجاد می‌کنند.» این تعریف دارای چهار مؤلفه اساسی است: کیفیت رفتار (Quality of Behaving): ارزش‌ها مقصد یا خودِ عمل نیستند، بلکه چگونگی انجام عمل هستند (مانند قیدها و صفت‌ها؛ برای مثال مهربانانه یا منصفانه عمل کردن). پایداری (Stability): این کیفیت‌ها بر خلاف اهداف موقت، در طول زمان ثابت و نسبتاً پابرجا هستند. همه‌جانبه بودن (Comprehensiveness): حوزه وسیعی از اقدامات مراجع را در بافتارهای مختلف (کار، خانواده، روابط شخصی) هدایت می‌کنند. ایجاد کارکرد تقویت مثبت: توصیف این کیفیت‌ها در قالب قوانین افزایشی، کارکردِ انگیزشی ایجاد می‌کند؛ به طوری که انجامِ خودِ آن رفتار (به دلیل هماهنگی با کیفیت توصیف‌شده) ذاتاً برای فرد تقویت‌کننده و معنادار می‌شود. تفکیک بنیادین ارزش از توصیف ارزش یکی از نکات کلیدی مقاله این است که مراجع در درمان تشویق نمی‌شود که یک سری قواعد کلامی صرف (کلماتی که درباره ارزش‌هایمان می‌گوییم) را دنبال کند، بلکه ترغیب می‌شود تا یک "سبک و کیفیت رفتاری ملموس" را در عمل پیاده سازد. توصیف ارزش خودِ ارزش نیست، همان‌گونه که توصیف صندلی خودِ صندلی نیست. کاربردها و پیامدهای بالینی برای متخصصان تغییر معیار موفقیت درمان: موفقیت درمان دیگر به تحقق اهداف بیرونی خارج از کنترل مراجع وابسته نیست. برای مثال، مراجعی که در زندان است و به فرزندانش دسترسی فیزیکی ندارد، می‌تواند ارزش "پدر مهربان بودن" را از طریق کیفیت رفتارهای کنونی خود (مانند نوشتن مستمر نامه یا تلاش برای کاهش دوران محکومیت) فوراً در زمان حال تجربه کند. نقش پادکشت فرهنگی (Countercontrol): در تقابل با جامعه امروزی که مروج مصرف‌گرایی، ارضای فوری نیازها و فرار از رنج است، این رویکرد تمرکز درمان را به سمت این پرسش معطوف می‌کند که "در حین انجام این عمل، به چه انسانی تبدیل می‌شوی؟".

اطلاعات مقاله

رویدادهای مرتبط

نظریه‌ی چارچوب ارتباطی در عمل بالینی: سه راهبرد بنیادین برای فهم و درمان رنج انسانی
۴ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۸/۲۶) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

نظریه‌ی چارچوب ارتباطی در عمل بالینی: سه راهبرد بنیادین برای فهم و درمان رنج انسانی

این مقاله از آن دسته متونی است که برای درمانگر ACT صرفاً یک بحث نظری درباره RFT نیست؛ بلکه تلاش می‌کند فاصله م…

ارائه‌دهندگان: حسین سعیدی (رواندرمانگر RFT و مدرس دانشگاه)، آیدا انصاری (روانشناس و رواندرمانگر)، آرزو غفاری (روانشناس بالینی)، شهرام حاجی رضایی (روانشناس بالینی و رواندرمانگر)
ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی دوم)
۲۶ مرداد ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۸/۱۷) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی دوم)

مقاله «ارزش‌ها و فرهنگ علمی تحلیل رفتار» به یکی از پرسش‌های بنیادی در تحلیل رفتار می‌پردازد: ارزش‌ها چه جایگاه…

ارائه‌دهندگان: ادیب محرری (ارشد روانشناسی بالینی)
ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی اول)
۱۹ مرداد ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۸/۱۰) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی اول)

مقاله «ارزش‌ها و فرهنگ علمی تحلیل رفتار» به یکی از پرسش‌های بنیادی در تحلیل رفتار می‌پردازد: ارزش‌ها چه جایگاه…

ارائه‌دهندگان: ادیب محرری (ارشد روانشناسی بالینی)
پاسخ استیون هیز به انتقادات ویلیام اداناهیو  از  ACT, RFT و FC
۱ آذر ۱۴۰۴ (۲۰۲۵/۱۱/۲۲)

پاسخ استیون هیز به انتقادات ویلیام اداناهیو از ACT, RFT و FC

در این رویداد به تحلیل پاسخ‌های استیون هیز به نقدهای مطروحه خواهیم پرداخت

ارائه‌دهندگان: لیلا اکبرپور (ارشد روانشناسی شخصیت)
جایگاه علمی درمان پذیرش و تعهد (ACT) جلسه‌ی دوم
۲۹ مهر ۱۴۰۴ (۲۰۲۵/۱۰/۲۱)

جایگاه علمی درمان پذیرش و تعهد (ACT) جلسه‌ی دوم

این رویداد به بررسی نقد‌های وارده بر هر سه سطح CBS از جمله فلسفه بافتارگرایی کارکردی، نظریه چارچوب ارتباطی و د…

ارائه‌دهندگان: علی ولیزاده، مقطع ارشد روانشناسی بالینی
جایگاه علمی درمان پذیرش و تعهد (ACT)
۱۷ مهر ۱۴۰۴ (۲۰۲۵/۱۰/۰۹)

جایگاه علمی درمان پذیرش و تعهد (ACT)

مشکلات مفهومی، روانسنجی، روش شناختی و ارزشی در درمان پذیرش و تعهد (ACT)

ارائه‌دهندگان: علی ولیزاده، (ارشد روانشناسی بالینی)

مقالات مرتبط

از طریق متامدل تکاملی بسط‌ یافته و یافته‌های ACT در آن: درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) به عنوان یک درمان فرآیندمحور

Christopher W. Ong, Joseph Ciarrochi, Stefan G. Hofmann, Maria Karekla, Steven C. Hayes

Journal of Contextual Behavioral Science

مقدمه و بستر تکاملی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) پس از چهار دهه مجاهدت علمی و پاسخ به انتقادات روش‌شناختی سنگین، امروزه به عنوان یک درمان کاملاً منطبق بر شواهد (EBT) توسط نهادهای بزرگی نظیر سازمان بهداشت جهانی (WHO…

ادامه مطلب DOI/منبع

فرآیند تغییر و اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) برای نشانه‌های اضطراب و افسردگی در نوجوانان: فراتحلیل کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌سازی‌شده

C. López-Pinar, L. Lara-Merín, J. Macías

Journal of Affective Disorders

مقدمه و بیان مسئله دوره نوجوانی یکی از حساس‌ترین و پویاترین مراحل رشد و تحول انسان است که با تغییرات عمده روانی-اجتماعی، زیستی و عاطفی همراه است . این دگرگونی‌های عمیق تحولی، نوجوانان را به شدت در برابر ابتلا به مشکلات …

ادامه مطلب DOI/منبع

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و علم رفتار بافتاری: بررسی روند پیشرفت یک مدل متمایز در درمان‌های رفتاری و شناختی

Steven C. Hayes, Michael E. Levin, Jennifer Plumb-Vilardaga, Julie L. Villatte, Jason Pistorello

Behavior Therapy

مقدمه و هدف این مقاله تحلیلی و مرجع که در مجله معتبر Behavior Therapy منتشر شده است [۱]، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) را به عنوان یک مدل متمایز و یکپارچه از تغییر رفتار معرفی می‌کند که مستقیماً به یک استراتژی توسعه…

ادامه مطلب DOI/منبع

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، نظریه چارچوب رابطه‌ای، و موج سوم درمان‌های رفتاری و شناختی

Steven C. Hayes

Behavior Therapy

محورهای کلیدی و بنیادین مقاله تاریخی استیون هیز (۲۰۱۶) ۱. تبارشناسی تکاملی موج‌های سه‌گانه رفتاردرمانی نویسنده تاریخچه تکامل روان‌درمانی‌های رفتاری و شناختی را به سه نسل یا سه «موج» بزرگ تقسیم می‌کند که هر کدام فرضیات …

ادامه مطلب DOI/منبع

مدل، فرآیندها و پیامدهای درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد

Steven C. Hayes, Jason B. Luoma, Frank W. Bond, Akihiko Masuda, Jason Lillis

Behaviour Research and Therapy

مقدمه و جایگاه تاریخی مقاله این اثر به عنوان منشور بنیادین و تاریخی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) شناخته می‌شود. نویسندگان برجسته این مقاله تبیین می‌کنند که چگونه درمان‌های موج سوم تلاش کرده‌اند تا تعهد دوگانه اولیه…

ادامه مطلب DOI/منبع

اجرای درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) به عنوان علم رفتار بافتاری

Elizabeth K. Sandoz, C. Fogle

The Oxford Handbook of Acceptance and Commitment Therapy

این مقاله به بررسی جامع و عمیق مبانی فلسفی و نظری درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) می‌پردازد. نویسندگان تبیین می‌کنند که چگونه این مبانی نه تنها شکل‌گیری و ویژگی‌های فعلی ACT را توضیح می‌دهند، بلکه مسیر تکامل، انطباق و …

ادامه مطلب DOI/منبع

سایر مقالات

وضعیت تجربی مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی: مرور نظام‌مند ۴۴ فراتحلیل حاصل از کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌سازی‌شده

Simon B. Goldberg, Kevin M. Riordan, Shufang Sun, Richard J. Davidson

Perspectives on Psychological Science

این مقاله مرجع و نظام‌مند به قلم سایمون گلدبرگ، ریچارد دیویدسون و همکاران، به ارزیابی همه‌جانبه و روش‌مند پایه‌های تجربی مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBIs) پرداخته است. در طول دو دهه گذشته، مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی نظیر…

ادامه مطلب DOI/منبع

مواظب هیجان رسانه‌ای باشید: ارزیابی نقادانه و دستور کار تجویزی برای پژوهش بر روی ذهن‌آگاهی و مراقبه

Nicholas T. Van Dam, Marieke K. van Vugt, David R. Vago, Laura Schmalzl, Clifford D. Saron, Andrew Olendzki, Ted Meissner, Sara W. Lazar, Catherine E. Kerr, Jolie Gorchov, Kieran C. R. Fox, Brent A. Field, Willoughby B. Britton, Julie A. Brefczynski-Lewis, David E. Meyer

Perspectives on Psychological Science

این مقاله مفصل و چشمگیر به قلم نیکولاس ون دام و ۱۵ پژوهشگر برجسته حوزه علوم شناختی، عصب‌پژوهی و روان‌شناسی بالینی، ارزیابی نقادانه و آسیب‌شناختی جامعی از موج گسترده هیجانات رسانه‌ای و ادعاهای علمی درباره ذهن‌آگاهی ارائه …

ادامه مطلب DOI/منبع

آیا ذهن‌آگاهی می‌تواند بیش از حدِ مطلوب باشد؟ ارزش یک راه میانه

Willoughby B. Britton

Current Opinion in Psychology

این مقاله مروری و مفهومی به قلم ویلیوبی بریتون به یکی از موضوعات بسیار بنیادی اما مغفول‌مانده در روان‌شناسی و مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی می‌پردازد. در ادبیات روان‌شناسی، این اصل شناخته‌شده وجود دارد که پدیده‌های مثبت روا…

ادامه مطلب DOI/منبع
عادی