حکم گمراه‌کننده دودو: عوامل مشترک و اختصاصی چه میزان از واریانس پیامد درمان را تبیین می‌کنند؟

توضیحات رویداد

آیا واقعاً می‌توان نتیجه گرفت که عوامل مشترک (Common Factors) سهم بسیار بیشتری از تغییرات حاصل از روان‌درمانی را نسبت به عوامل اختصاصی (Specific Factors) توضیح می‌دهند؟ «حکم پرنده دودو» (Dodo Bird Verdict) یکی از بحث‌های شناخته‌شده در پژوهش روان‌درمانی است که بر اساس آن، با وجود تفاوت میان رویکردهای مختلف، اثربخشی آنها در بسیاری از مطالعات تفاوت چشمگیری ندارد و بخش قابل‌توجهی از تغییرات درمانی به عوامل مشترک نسبت داده می‌شود. در ادبیات موجود، معمولاً سهم عوامل مشترک حدود ۳۰ تا ۷۰ درصد و عوامل اختصاصی حدود ۵ تا ۱۵ درصد از واریانس پیامد درمان گزارش شده است. اما مقاله حاضر یک پرسش مهم‌تر را مطرح می‌کند: آیا اساساً می‌توان عوامل مشترک و اختصاصی را به‌عنوان متغیرهایی مستقل از یکدیگر در نظر گرفت؟ نویسندگان با انجام یک مرور نظام‌مند ادبیات پژوهش نشان می‌دهند که میان این دو دسته از عوامل رابطه و همبستگی وجود دارد. بنابراین، استفاده از مدل‌های آماری کلاسیک، به‌ویژه مدل‌های مبتنی بر ANOVA که این عوامل را به‌عنوان پیش‌بین‌های مستقل در نظر می‌گیرند، می‌تواند از نظر آماری و مفهومی مسئله‌دار باشد. از این منظر، مقاله صرفاً در پی دفاع از «عوامل مشترک» یا «عوامل اختصاصی» نیست؛ بلکه خودِ چارچوبی را که بر اساس آن سهم این عوامل در outcome برآورد می‌شود مورد پرسش قرار می‌دهد. در این ژورنال کلاب، مقاله را از منظر روش‌شناسی پژوهش روان‌درمانی، مفهوم outcome variance، رابطه میان common و specific factors و پیامدهای استفاده از مدل‌های آماری سنتی بررسی خواهیم کرد و به این پرسش خواهیم پرداخت که: اگر عوامل مشترک و اختصاصی مستقل از یکدیگر نباشند، آیا هنوز می‌توان با اطمینان از «سهم» هرکدام در تغییر درمانی صحبت کرد؟ این مقاله برای پژوهشگران، اعضای هیئت علمی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و متخصصانی که به علم روان‌درمانی، process–outcome research و مبانی روش‌شناختی مقایسه اثربخشی رویکردهای درمانی علاقه‌مند هستند، می‌تواند بحث‌برانگیز و قابل تأمل باشد.

ارائه‌دهندگان

علی ولیزاده (ارشد روانشناسی بالینی)