درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد: تغییر پشتیبان‌های کلامی اجتناب تجربی

Acceptance and Commitment Therapy: Altering the Verbal Support for Experiential Avoidance

Steven C Hayes, Kelly G Wilson The Behavior Analyst
DOI
چکیده

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) یک رویکرد روان‌درمانی مبتنی بر تحلیل رفتار است که می‌کوشد اجتناب هیجانی را تضعیف کرده و ظرفیت تغییر رفتار را افزایش دهد. در این مقاله، مروری کلی بر این رویکرد ارائه شده و سپس چند نمونه خاص از تکنیک‌های مورد استفاده در ACT توصیف می‌شود. در هر مورد، منطق رفتارشناختی این تکنیک‌ها تبیین شده است. دیدگاهی معاصر از روابط کلامی، مبنایی برای رویکردهای جدید در روان‌درمانی سرپایی بزرگسالان فراهم می‌سازد.

معرفی و خلاصه

محورهای اصلی مقاله و توضیحات جامع آکادمیک: بخش اول - اهداف بنیادی ACT و نقد نقش علّی رویدادهای خصوصی در اکثر مکاتب روان‌شناسی، افکار و احساسات ناخوشایند به عنوان علل رفتارهای مسئله‌ساز تلقی می‌شوند و فرض می‌شود که برای تغییر رفتار، ابتدا باید این افکار یا احساسات کنترل یا حذف شوند. مقاله حاضر این فرض را به چالش می‌کشد. بر اساس نظریه چارچوب‌های رابطه‌ای (RFT) و تحول کارکرد محرک‌ها، کنترل افکار و هیجانات بر رفتار، خصیصه‌ای مکانیکی یا ذاتی نیست، بلکه حاصل پشتیبانی بافت کلامی از معنای لغوی است. برای نمونه، وقتی فرد دچار اختلال پانیک فکر می‌کند «اگر زیاد مضطرب شوم، دیوانه می‌شوم»، خودِ احساس اضطراب باعث فرار از موقعیت نمی‌شود؛ بلکه پیوند کلامی میان اضطراب و دیوانه‌شدن باعث فرار می‌شود. درمان ACT با تغییر بافت کلامی، پیوند میان افکار و عمل را تضعیف می‌کند تا مراجع به جای دستکاری هیجانی، کارآمدی عملی رفتارهای خود را دنبال کند. بخش دوم - زمینه‌های کلامی اجتماعی تداوم‌بخش اجتناب تجربی مقاله سه بعد عمده از بافت کلامی-اجتماعی را معرفی می‌کند که باعث غلبه رفتارهای اجتنابی می‌شوند: 1- سیاق لغوی (Context of Literality): کلمات به دلیل قرار گرفتن در شبکه‌های رابطه اشتقاقی، کارکردهای رویدادهای واقعی را به خود می‌گیرند. در جامعه کلامی، افراد طوری به کلمات پاسخ می‌دهند که گویی خودِ واقعیت هستند. درمان ACT می‌کوشد سیاق لغوی را تضعیف کند تا معنای لغوی کلمات، پایه حتمی برای پاسخ‌دهی رفتاری نباشد. 2- دلیل‌آوری (Reason Giving): جامعه افراد را آموزش می‌دهد که افکار و احساسات را به عنوان علل موجه برای رفتار پذیرفته و ارائه دهند (مانند «چون بسیار مضطرب بودم به مصاحبه نرفتم»). این دلیل‌آوری‌ها توسط جامعه تقویت می‌شوند و در نتیجه، هم کارکرد کنترلی هیجان و هم بروز خود هیجان را تشدید می‌کنند. جلسات ACT هیچ‌گونه پشتیبانی از این دلایل کلامی به عمل نمی‌آورند. 3- آموزش کنترل هیجانی و شناختی: از دوران کودکی به افراد آموزش داده می‌شود که هیجانات ناخوشایند را کنترل یا سرکوب کنند («گریه نکن»، «بزرگ شو»). اگرچه کنترل در دنیای بیرون کارساز است، اما به کارگیری آن در دنیای افکار و احساسات درونی باعث افزایش بازگشتی و تشدید اهمیت روان‌شناختی همان احساسات می‌شود. بخش سوم - مؤلفه‌های شش‌گانه ACT و شواهد رفتارشناسی آن‌ها مقاله شش مؤلفه اصلی ACT را در قالب یک جدول ساختاری تبیین می‌کند: 1- ناامیدی خلاق (Creative Hopelessness): هدف، مواجه‌سازی مراجع با بی‌نتیجه بودن تلاش‌های قبلی برای کنترل هیجان است. وقتی مراجع متوجه می‌شود راهکارهای منطقی گذشته شکست خورده‌اند، شرایطی خلاقانه برای پذیرش مسیرهای کاملاً جدید رفتاری ایجاد می‌شود. 2- کنترل رویدادهای خصوصی به عنوان مسئله: نشان دادن این موضوع که خودِ تلاش برای کنترل هیجانات و افکار، مانع اصلی زندگی کارآمد است. 3- تمایزبخشی خویشتن به عنوان زمینه از محتوا (Establishing Self as Context Rather Than Content): آموزش مراجع برای تفکیک خودِ ناظر (زاویه دید ثابت) از محتواهای متغیر ذهنی (افکار و احساسات). 4- انتخاب و ارزش‌گذاری جهت زندگی: هدایت مراجع برای تعیین ارزش‌های فردی به عنوان یک فعالیت و عمل رفتاری («ارزش‌گذاری با پاها») نه صرفاً یک احساس متغیر. 5- رهاسازی مبارزه و پذیرش علائم (Embracing Symptoms): تشویق مراجع به تجربه مستقیم و بدون دفاع احساسات و حس‌های بدنی ناخوشایند بدون تلاش برای تغییر یا فرار از آن‌ها. 6- تعهد و تغییر رفتار: ایجاد برنامه‌های عملی برای تغییر رفتار متعهدانه در جهت ارزش‌ها، بدون انتظار برای حذف احساسات منفی. بخش چهارم - شیوه‌ها و استعاره‌های درمانی برجسته در مقاله مقاله به توصیف چند تکنیک و استعاره بالینی مشخص می‌پردازد: 1- استعاره پلی‌گراف (دروغ‌سنج): درمانگر به مراجع می‌گوید تصور کن به پیشرفته‌ترین دستگاه دروغ‌سنج وصل شده‌ای و یک اسلحه روی سرت قرار دارد و شرط زنده ماندن این است که اصلاً مضطرب نشوی. در چنین شرایطی، خودِ فشار برای مضطرب نشدن باعث بروز فوری اضطراب و شلیک می‌شود. این استعاره تناقض و بی‌نتیجه بودن کنترل ارادی هیجان را نشان می‌دهد. 2- تکنیک تعادل‌زدایی لغوی (تمرین شیر شیر شیر): تکرار سریع یک کلمه (مانند کلمه شیر) به مدت یک تا دو دقیقه توسط مراجع و درمانگر. پس از تکرار زیاد، معنای لغوی کلمه (احساس سردی و طعم شیر) از بین رفته و تنها آوای فیزیکی آن باقی می‌ماند. این تمرین برای افکار منفی خودارزیابانه (مانند «من بد هستم») به کار می‌رود تا مراجع متوجه شود افکار تنها کلمات و آواها هستند. 3- اصلاح پیوندهای زبانی (جایگزینی «اما» با «و»): در پروتکل ACT به مراجع آموزش داده می‌شود که کلمه «اما» را که نشان‌دهنده جنگ و ناسازگاری دو رویداد درونی است با کلمه «و» جایگزین کند. به جای گفتن «می‌خواهم بروم اما مضطربم»، بگوید «می‌خواهم بروم و مضطربم». 4- مواجهه با موانع درمانی در جلسه: بررسی نسخه‌های واقعی از درگیری مراجع با احساس گیجی و سردرگمی در جلسه، و آموزش مراجع برای مشاهده خودِ سردرگمی به عنوان یک فکر، به جای تلاش برای حل لغوی آن. بخش پنجم - رابطه درمانی و داده‌های پیامد پژوهشی نویسندگان تاکید می‌کنند که رابطه درمانی در ACT نقشی محوری دارد. درمانگر نمی‌تواند تکنیکی را آموزش دهد که خود به آن عمل نمی‌کند. درمانگر باید بتواند درد و رنج مراجع را بدون دفاع و سرکوب در فضای جلسه تحمل کند. از نظر داده‌های تجربی، مقاله به پژوهش‌های اولیه زتل (1984، 1989) اشاره می‌کند که نشان دادند ACT در درمان افسردگی برتر یا هم‌ارز با درمان شناختی بک بوده است. همچنین پژوهش‌های فرآیندی نشان دادند که تغییر در ACT از طریق کاهش باورپذیری افکار (گسلش) رخ می‌دهد، نه از طریق کاهش فراوانی افکار منفی. جمع‌بندی: مقاله استیون هیز و کلی ویلسون با ارائه تبیینی جامع و رفتارشناختی از درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، چارچوب مفهومی و بالینی بسیار قوی برای فهم آسیب‌شناسی کلامی و اجرای مداخلات ACT فراهم می‌سازد. این مقاله نشان می‌دهد که چگونه تضعیف سیاق لغوی، توقف دلیل‌آوری و ارتقای خویشتن به عنوان زمینه، مراجعان را از تله اجتناب تجربی رها ساخته و آن‌ها را به سمت رفتارهای متعهدانه و ارزشمند هدایت می‌کند.

اطلاعات مقاله

رویدادهای مرتبط

آیا درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) با مداخله "خود" (SELF) می تواند بر سلامت روان اثر گذارد؟
۲۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۱۱/۱۴) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

آیا درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) با مداخله "خود" (SELF) می تواند بر سلامت روان اثر گذارد؟

رویکرد درمانی پذیرش و تعهد‎ (Acceptance and Commitment Therapy; ACT)‎، با تأکید بر مفهوم انعطاف‌پذیری ‏روان‌شن…

ارائه‌دهندگان: همتا کلهر (پژوهشگر و رواندرمانگر)
پیش‌فرض‌های فلسفی در «سه موج» درمان شناختی–رفتاری: این پیش‌فرض‌ها تا چه اندازه با یکدیگر سازگارند؟
۱۲ مهر ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۱۰/۰۴) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

پیش‌فرض‌های فلسفی در «سه موج» درمان شناختی–رفتاری: این پیش‌فرض‌ها تا چه اندازه با یکدیگر سازگارند؟

نویسنده: Carlos Carona (کارلوس کارونا) سال انتشار: ۲۰۲۳ (انتشار آنلاین در سال ۲۰۲۲) مجله: BJPsych Advances، جل…

ارائه‌دهندگان: علی غیاثوند (کارشناسی روانشناسی)
مفهوم‌پردازی مراجع بر اساس درمان مبتنی بر فرایند Process-Based Therapy
۲۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۹/۱۲) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

مفهوم‌پردازی مراجع بر اساس درمان مبتنی بر فرایند Process-Based Therapy

مقاله علمی با عنوان «رویکردی مبتنی بر فرآیند به رفتاردرمانی شناختی: توصیف یک مورد بالینی مبتنی بر نظریه» (A pr…

ارائه‌دهندگان: سهیل اشراق‌نیا (رواندرمانگر، پژوهشگر و کارآفرین)
حکم گمراه‌کننده دودو: عوامل مشترک و اختصاصی چه میزان از واریانس پیامد درمان را تبیین می‌کنند؟
۱۲ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۹/۰۳) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

حکم گمراه‌کننده دودو: عوامل مشترک و اختصاصی چه میزان از واریانس پیامد درمان را تبیین می‌کنند؟

آیا واقعاً می‌توان نتیجه گرفت که عوامل مشترک (Common Factors) سهم بسیار بیشتری از تغییرات حاصل از روان‌درمانی …

ارائه‌دهندگان: علی ولیزاده (ارشد روانشناسی بالینی)
نظریه‌ی چارچوب ارتباطی در عمل بالینی: سه راهبرد بنیادین برای فهم و درمان رنج انسانی
۴ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۸/۲۶) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

نظریه‌ی چارچوب ارتباطی در عمل بالینی: سه راهبرد بنیادین برای فهم و درمان رنج انسانی

این مقاله از آن دسته متونی است که برای درمانگر ACT صرفاً یک بحث نظری درباره RFT نیست؛ بلکه تلاش می‌کند فاصله م…

ارائه‌دهندگان: حسین سعیدی (رواندرمانگر RFT و مدرس دانشگاه)، آیدا انصاری (روانشناس و رواندرمانگر)، آرزو غفاری (روانشناس بالینی)، شهرام حاجی رضایی (روانشناس بالینی و رواندرمانگر)
ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی دوم)
۲۶ مرداد ۱۴۰۵ (۲۰۲۶/۰۸/۱۷) — ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران (GMT+۳:۳۰)

ارزش‌ها و فرهنگ علمیِ تحلیل رفتار (جلسه‌ی دوم)

مقاله «ارزش‌ها و فرهنگ علمی تحلیل رفتار» به یکی از پرسش‌های بنیادی در تحلیل رفتار می‌پردازد: ارزش‌ها چه جایگاه…

ارائه‌دهندگان: ادیب محرری (ارشد روانشناسی بالینی)

مقالات مرتبط

رابطه بین نظریه چارچوب های ارتباطی و اصطلاحات سطح میانی در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد ACT

Yvonne Barnes-Holmes, Ian Hussey, Ciara McEnteggart, Dermot Barnes-Holmes, Mairéad Foody

The Wiley Handbook of Contextual Behavioral Science

این فصل بنیادین به قلم ایوون بارنز-هولمز و همکارانش به واکاوی علمی و نقادانه رابطه میان مفاهیم پایه علوم رفتاری، نظریه چارچوب های رابطه ای (RFT) و اصطلاحات سطح متوسط در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) می پردازد. نویسند…

ادامه مطلب DOI/منبع

از آزاردهنده به سمت ولع‌آور/اشتهاآور: تحلیل مفهومی رفتاری شفقت

Hannah Kaplan-Reimer, Megan Duffy Cassella, Melanie R. Schanke, Stephanie L. Lin, Wesley Malvini, Natasha Marroquin, Hunter Sudduth, Vanessa B. Del Águila Vargas, Brad Parfait, Troy DuFrene, Emily K. Sandoz

Behavior Analysis in Practice

این مقاله مفهومی و بنیادی نوشته هانا کاپلان-رایمر و همکاران، تلاشی روش‌مند برای ارائه یک تعریف کارکردی و رفتارشناختی از سازه «شفقت» در حوزه تحلیل رفتار کاربردی (ABA) و علوم رفتاری بافتاری است. اگرچه کاربست ABA ذاتاً رویک…

ادامه مطلب DOI/منبع

تکنیک‌های گسلش شناختی بر افکار خودارجاعی در پژوهش‌های آزمایشی آزمایشگاهی: فراتحلیل بروندادهای باورپذیری و ناراحتی

Annalisa Oppo, Lilian Pasquini, Alberto Misitano, Alice Savoia, Giovambattista Presti

Journal of Contextual Behavioral Science

این مقاله فراتحلیل پیشرو و نظام‌مند نوشته آنالیزا اوپو و همکارانش به بررسی دقیق اثرات کارکردی تکنیک‌های گسلش شناختی بر افکار منفی خودارجاعی در شرایط کنترل‌شده آزمایشگاهی می‌پردازد. اگرچه گسلش شناختی یکی از شش فرایند محور…

ادامه مطلب DOI/منبع

تحلیل رفتار بالینی و نظریه چارچوب های رابطه ای: مفهوم سازی آسیب شناسی روانی و درمان آن

Carmen Luciano, Niklas Törneke, Francisco J. Ruiz

Applied Behavior Analysis of Language and Cognition

این فصل بنیادی نوشته کارمن لوچیانو، نیکلاس تورنکه و فرانسیسکو روئیز به تبیین جامع آسیب شناسی روانی و روان درمانی بر پایه تحلیل رفتار بالینی و نظریه چارچوب های رابطه ای می پردازد. نویسندگان با تحلیل رویدادهای ناگوار، مانن…

ادامه مطلب DOI/منبع

اجتناب تجربی و اختلالات رفتاری: یک رویکرد ابعادی کارکردی به تشخیص و درمان

Steven C. Hayes, Kelly G. Wilson, Kirk Strosahl, Elizabeth V. Gifford, Victoria M. Follette

Journal of Consulting and Clinical Psychology

این مقاله مرجع و بنیادین به قلم استیون هیز و همکاران، به نقد ساختاری سیستم‌های طبقه‌بندی نشانگان‌محور مانند راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی پرداخته و ناتوانی آن‌ها را در شناسایی فرآیندهای آسیب‌شناختی کارکردی تبیین …

ادامه مطلب DOI/منبع

نظریه چارچوب‌های ارتباطی پس از 20 سال: سفر ادیسه و فراتر از آن

Dermot Barnes-Holmes and Colin Harte

Journal of the Experimental Analysis of Behavior

این مقاله جامع و مروری به قلم درموت بارنز-هولمز و کولین هارت به تکامل، توسعه و پیشرفت‌های مفهومی و تجربی نظریه چارچوب‌های رابطه‌ای (RFT) در دو دهه پس از انتشار کتاب مرجع هیز و همکاران در سال 2001 می‌پردازد. بخش عمده‌ای ا…

ادامه مطلب DOI/منبع

سایر مقالات

وضعیت تجربی مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی: مرور نظام‌مند ۴۴ فراتحلیل حاصل از کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌سازی‌شده

Simon B. Goldberg, Kevin M. Riordan, Shufang Sun, Richard J. Davidson

Perspectives on Psychological Science

این مقاله مرجع و نظام‌مند به قلم سایمون گلدبرگ، ریچارد دیویدسون و همکاران، به ارزیابی همه‌جانبه و روش‌مند پایه‌های تجربی مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBIs) پرداخته است. در طول دو دهه گذشته، مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی نظیر…

ادامه مطلب DOI/منبع

مواظب هیجان رسانه‌ای باشید: ارزیابی نقادانه و دستور کار تجویزی برای پژوهش بر روی ذهن‌آگاهی و مراقبه

Nicholas T. Van Dam, Marieke K. van Vugt, David R. Vago, Laura Schmalzl, Clifford D. Saron, Andrew Olendzki, Ted Meissner, Sara W. Lazar, Catherine E. Kerr, Jolie Gorchov, Kieran C. R. Fox, Brent A. Field, Willoughby B. Britton, Julie A. Brefczynski-Lewis, David E. Meyer

Perspectives on Psychological Science

این مقاله مفصل و چشمگیر به قلم نیکولاس ون دام و ۱۵ پژوهشگر برجسته حوزه علوم شناختی، عصب‌پژوهی و روان‌شناسی بالینی، ارزیابی نقادانه و آسیب‌شناختی جامعی از موج گسترده هیجانات رسانه‌ای و ادعاهای علمی درباره ذهن‌آگاهی ارائه …

ادامه مطلب DOI/منبع

آیا ذهن‌آگاهی می‌تواند بیش از حدِ مطلوب باشد؟ ارزش یک راه میانه

Willoughby B. Britton

Current Opinion in Psychology

این مقاله مروری و مفهومی به قلم ویلیوبی بریتون به یکی از موضوعات بسیار بنیادی اما مغفول‌مانده در روان‌شناسی و مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی می‌پردازد. در ادبیات روان‌شناسی، این اصل شناخته‌شده وجود دارد که پدیده‌های مثبت روا…

ادامه مطلب DOI/منبع
عادی